İdare Hukuku
Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru: Otuz Günlük Süre ve Kabul Edilebilirlik
Bireysel başvurunun konusu, başvuru yollarının tüketilmesi, otuz günlük süre, başvuru formu ve ekleri, kabul edilebilirlik incelemesi ve ihlal kararının ardından yeniden yargılama.
Kısaca
- Bireysel başvuru, kamu gücünün temel bir hakkı ihlal ettiği iddiasıyla ve olağan yollar tüketildikten sonra yapılır.
- Başvuru süresi, yolların tüketilmesinden ya da ihlalin öğrenilmesinden itibaren otuz gündür.
- Anayasa Mahkemesi istinaf ya da temyiz mercii değildir; yalnızca hak ihlali olup olmadığını inceler.
Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolu 2012’den bu yana uygulanmaktadır. Bu yol, mahkeme kararlarının ya da idari işlemlerin, Anayasa’da güvence altına alınan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile ek protokollerinin kapsamındaki temel hak ve özgürlüklerden birini ihlal ettiği iddiasıyla Ankara’daki Anayasa Mahkemesinin önüne gidilmesini sağlar. Yargılamanın makul sürede tamamlanmaması, gerekçesiz tutukluluk, ifade özgürlüğüne müdahale, mülkiyet hakkının ihlali ve adil yargılanma hakkının çeşitli unsurları en sık başvurulan konulardır.
Kimler, hangi işlemlere karşı başvurabilir?
Güncel ve kişisel bir hakkının kamu gücünün işlem, eylem ya da ihmali nedeniyle doğrudan etkilendiğini ileri süren herkes başvurabilir. Kamu tüzel kişileri bireysel başvuruda bulunamaz; özel hukuk tüzel kişileri ise yalnızca tüzel kişiliğe ait hakların ihlali gerekçesiyle başvurabilir. Yasama işlemleri ve düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan başvuru yapılamaz.
Başvuru yollarının tüketilmesi ve otuz günlük süre
Bireysel başvurunun ikincil nitelikte olması, ihlal iddiasının öncelikle olağan yargı yollarında ileri sürülmesini gerektirir. İdari ve yargısal başvuru yollarının tamamı tüketilmeden başvuru yapılamaz; ihlal iddiasının bu yollarda dile getirilmiş olması da beklenir.
Başvuru, başvuru yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılmalıdır. Kesin kararın tebliğ tarihi bu sürenin başlangıcı açısından belirleyicidir. Haklı bir mazeret nedeniyle süresinde başvuramayanlar, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde mazeretlerini belgeleyerek başvurabilir.
Başvuru nasıl yapılır?
Başvuru, Anayasa Mahkemesinin belirlediği form doldurularak doğrudan Mahkemeye ya da adliyeler veya yurt dışı temsilcilikler aracılığıyla yapılabilir. Formda; ihlal edildiği ileri sürülen hak, bu hakkın hangi işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle ve nasıl ihlal edildiği, başvuru yollarının tüketildiği ve başvurucunun uğradığı zarar açıkça anlatılmalıdır. Kesin karar ve tebliğ belgesi gibi dayanak belgeler eklenir, başvuru harcı ödenir.
Başvuru formunda iddiaların, ilgili hak ve özgürlükle ilişkilendirilerek gerekçelendirilmesi önemlidir. Yalnızca mahkeme kararının yanlış olduğunu ya da delillerin hatalı değerlendirildiğini ileri süren başvurular, kanun yolu şikâyeti niteliğinde görülerek kabul edilemez bulunabilir.
Kabul edilebilirlik incelemesi
Başvurular önce kabul edilebilirlik yönünden incelenir. Kanunda öngörülen şartları taşımayan başvurular, açıkça dayanaktan yoksun olanlar ile anayasal uygulama ve yorum bakımından önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular kabul edilemez bulunabilir. Kabul edilebilir bulunan başvurular esastan incelenir; Bakanlığa görüş için gönderilebilir ve başvurucunun bu görüşe cevap vermesine imkân tanınır.
İhlal kararının sonuçları
Mahkeme ihlal tespit ederse, ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmeder. İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa dosya, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir; mahkeme yeniden yargılama yapmakla yükümlüdür. Yeniden yargılamada yarar bulunmayan durumlarda başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir.
Anayasa Mahkemesinin kararından sonra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuru yolu da açıktır; bu başvurunun kendi süre ve kabul edilebilirlik kuralları vardır.
Sık sorulan sorular
Bireysel başvuru infazı ya da kararın uygulanmasını durdurur mu?
Kural olarak hayır. Ancak başvurucunun yaşamı, maddi ya da manevi bütünlüğü bakımından ciddi bir tehlike bulunduğu hâllerde Mahkeme, başvurucu lehine tedbir kararı verebilir.
Başvuru için avukat zorunlu mu?
Hayır, başvurucu kendisi başvurabilir. Ancak ihlal iddiasının doğru hakla ilişkilendirilmesi ve kabul edilebilirlik şartlarının karşılanması teknik bir değerlendirme gerektirir.
Makul sürede yargılanma hakkı için dava bitmeden başvurabilir miyim?
Uzun yargılama şikâyetleri için kanunla kurulan Tazminat Komisyonu gibi idari başvuru yolları bulunabilir; bu yollar öncelikle değerlendirilmelidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve yayımlandığı tarihteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Her olayın kendine özgü koşulları farklı sonuçlar doğurabileceğinden, somut durumlar mevzuat ve güncel yargı kararları dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmelidir.


