Şehitlik ve Gazilik
Vazife ve Harp Malullüğü: Görevle Bağlantı, Bildirim Süresi, Malul Gazi Statüsü ve Ret Kararına Karşı Dava
Vazife malullüğünün tanımı ve istisnaları, harp malullüğü, on beş iş günlük bildirim, malullük derecesine göre aylık, malul gazi statüsü, malul sayılmayan yaralılara aylık ve ret kararlarına karşı dava.
Kısaca
- Görev sırasında ya da görevle bağlantılı bir olayda oluşan malullük vazife malullüğüdür; harp ve askerî harekât sırasında oluşan malullük ise harp malullüğü olarak adlandırılır.
- Olay, Sosyal Güvenlik Kurumuna en geç on beş iş günü içinde bildirilmelidir; bildirimi sigortalı veya hak sahipleri de yapabilir.
- Olayın görev dışı sayıldığı ret kararlarına karşı dava yolu açıktır.
Görevi sırasında yaralanan ya da hayatını kaybeden bir askerin, polisin veya diğer bir kamu görevlisinin ailesi için ilk ve en belirleyici soru, olayın “vazife malullüğü” kapsamında kabul edilip edilmeyeceğidir. Bu nitelendirme; malullük aylığının tutarını, ölüm hâlinde hak sahiplerine bağlanacak aylığı, nakdi tazminatı, kamuda istihdam hakkını ve malul gazi statüsünü doğrudan etkiler.
Vazife malullüğü nedir?
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 47. maddesine göre kamu görevlisinin malullüğü aşağıdaki hâllerden birinde meydana gelmişse vazife malullüğü hükümleri uygulanır:
- Vazifesini yaptığı sırada,
- Vazifesi dışında idaresince görevlendirildiği başka bir kamu işini yaparken,
- Kurumunun menfaatini korumak amacıyla bir iş yaparken,
- İdaresince sağlanan bir taşıtla işe gelip giderken,
- İş yerinde meydana gelen bir kaza sonucunda.
Vazife malullüğü sayılmayan hâller
Kanun bazı durumları açıkça dışarıda bırakır. Malullük; keyif verici içki ve maddelerin kullanılmasından, mevzuat ve emir dışında hareket edilmesinden, yasak fiillerden, intihara teşebbüsten ya da kendisine veya başkasına menfaat sağlama veya zarar verme amacından doğmuşsa vazife malullüğü hükümleri uygulanmaz. Uygulamadaki uyuşmazlıkların önemli bölümü, idarenin olayı “emir dışında hareket” ya da “görevle bağlantısız” sayması üzerine çıkar. Bu nedenle olay tutanağı, nöbet çizelgesi, görev emri, tanık ifadeleri ve soruşturma evrakı dosyanın temel belgeleridir.
Harp malullüğü
Aynı maddeye göre subay, astsubay, uzman erbaş, sözleşmeli erbaş ve erler ile Türk Silahlı Kuvvetlerince görevlendirilen kamu görevlilerinden; harpte fiilen ateş altında, harp bölgelerindeki harekât ve hizmetler sırasında, düşman silahlarının etkisiyle, askerî harekâtı gerektiren iç tedip ve sınır hareketleri sırasında ya da yurt dışına gönderilen birliklerde görev sırasında vazife malulü olanlara harp malulü denir. Harp malullerine malullük derecesine göre ayrıca harp malullüğü zammı ödenir.
Malul gazi ve muharip gazi
2847 sayılı Kanun’da malul gazi; Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı mensuplarından, sınırları korumak ve güvenliği sağlamak göreviyle harpte ya da terör örgütlerine karşı yurt içi ve yurt dışı mücadelede düşman veya terörist silahlarının etkisiyle ya da harp bölgesindeki harekât ve hizmetler sırasında yaralanarak tedavileri sonucunda engelliliği rapor ile kesinleşenler olarak tanımlanır. Harbe fiilen katılanlar ise muharip gazi olarak tanımlanır.
Terör eylemi nedeniyle yaralanan ancak mevzuatına göre malul sayılmadığı için aylık bağlanamayan bazı kişilere, talepleri üzerine yapılacak derece tespitine göre aylık bağlanması da mümkündür (3713 s. Kanun ek m. 3). Bu kişilerin sonradan aynı yaralanma nedeniyle malul sayılmaları hâlinde vazife malullüğü hükümleri uygulanır.
Bildirim süresi ve aylığın başlangıcı
Kamu idaresi, vazife malullüğüne sebep olan olayı yetkili kolluk ve mercilere derhâl, Sosyal Güvenlik Kurumuna ise en geç on beş iş günü içinde bildirmekle yükümlüdür. Aynı süre içinde sigortalı veya hak sahipleri de bildirimde bulunabilir. Süresinde bildirilen olaylarda aylık, ilişiğin kesildiği tarihi izleyen aybaşından itibaren bağlanır. Süresinde bildirilmeyen olaylarda da sonradan yapılacak bildirim üzerine, malullüğün belgelenmesi şartıyla ve zamanaşımı hükümleri gözetilerek aylık bağlanabilir veya bağlanmış aylık düzeltilebilir.
Malullük derecesi ve aylık
Vazife malullüğü aylığı, prim ödeme gün sayısı on bin sekiz yüz günden az olanlar için on bin sekiz yüz gün üzerinden hesaplanır ve malullük derecesine göre birinci derecede yüzde otuza kadar varan oranlarda zamlı bağlanır. Malullük derecesi, sağlık kurulu raporuna göre belirlendiğinden raporun içeriği aylığın tutarını doğrudan etkiler. Raporda engel durumunun eksik ya da hatalı değerlendirildiği düşünülüyorsa itiraz edilmeli ve gerekirse yargılama sırasında yeni bir bilirkişi incelemesi istenmelidir.
Ret kararına karşı dava
Olayın vazife malullüğü kapsamında sayılmaması, malullük derecesinin düşük belirlenmesi veya aylığın eksik bağlanması üzerine idari işleme karşı dava açılabilir. Askerî personel ve kamu görevlilerine ilişkin bu işlemlere karşı dava, tebliğden itibaren kural olarak altmış gün içinde idari yargıda açılır. Görevli yargı yeri, işlemi yapan kuruma ve uyuşmazlığın niteliğine göre ayrıca değerlendirilmelidir. Hayatını kaybeden kişinin yakınlarının hakları için şehit yakınlarının hakları rehberine bakılabilir.
Sık sorulan sorular
İzinde iken geçirilen kaza vazife malullüğü sayılır mı?
Kural olarak izin sırasında görevle bağlantısı olmayan bir kaza vazife malullüğü sayılmaz. Ancak kişi izindeyken idaresince bir göreve çağrılmış ya da kurumunun menfaatini koruyan bir iş yapıyorsa durum farklı değerlendirilebilir.
İdare “emir dışında hareket” gerekçesiyle reddetti; ne yapabiliriz?
Bu gerekçenin olayın gerçek oluşuyla örtüşüp örtüşmediği, verilen emrin içeriği ve kişinin davranışının olaya etkisi incelenmelidir. Görev emri, tanık beyanları ve soruşturma dosyası bu değerlendirmenin temel delilleridir.
Sağlık kurulu raporundaki derece düşük; itiraz edebilir miyim?
Evet. Rapora ve buna dayanan aylık işlemine itiraz edilebilir; dava aşamasında yeni bir sağlık kurulu veya bilirkişi incelemesi talep edilebilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve yayımlandığı tarihteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Her olayın kendine özgü koşulları farklı sonuçlar doğurabileceğinden, somut durumlar mevzuat ve güncel yargı kararları dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmelidir.


